Đặt vấn đề
Lịch sử quân sự Việt Nam là một bộ phận quan trọng của lịch sử dân tộc, được hình thành và kết tinh qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Lịch sử ấy không chỉ được ghi lại trong các công trình nghiên cứu chính thống mà còn được phản ánh qua hệ thống phong phú các nguồn tư liệu như: sách, báo, tạp chí, hồi ký, nhật ký, thư từ, bản đồ, ảnh, phim, tài liệu khoa học, luận văn, luận án, kỷ yếu hội thảo và nhiều loại hình tư liệu khác.
Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số Thư viện không chỉ dừng ở việc bảo quản tài liệu vật lý hoặc tạo lập các tệp điện tử một cách thông thường mà tài liệu cần được nhận diện chính xác, mô tả có cấu trúc, liên kết với nguồn tin liên quan, duy trì khả năng đọc lâu dài và được cung cấp theo đúng phạm vi quyền truy cập như Khuyến nghị của UNESCO về bảo tồn và tiếp cận di sản tư liệu, bao gồm di sản ở dạng số, nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ di sản đồng thời duy trì khả năng tiếp cận trong dài hạn và Quyết định số 206/QĐ-TTg ngày 11/02/2021 của Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
I. VAI TRÒ CỦA THƯ VIỆN QUÂN ĐỘI TRONG VIỆC LƯU GIỮ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ LỊCH SỬ QUÂN SỰ
1. Giá trị lịch sử và khoa học của nguồn thông tin – tư liệu lịch sử quân sự
Nguồn thông tin – tư liệu lịch sử quân sự là bộ phận quan trọng của di sản tri thức dân tộc, phản ánh quá trình dựng nước, giữ nước, đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Được hình thành và tích lũy qua các thời kỳ lịch sử, nguồn tư liệu này không chỉ ghi nhận những sự kiện, nhân vật và hoạt động quân sự mà còn chứa đựng những kinh nghiệm thực tiễn, thành tựu nghiên cứu và giá trị tư tưởng, văn hóa gắn liền với sự phát triển của nền quốc phòng Việt Nam.
Giá trị của nguồn tư liệu lịch sử quân sự trước hết thể hiện ở khả năng cung cấp thông tin và chứng cứ phục vụ nghiên cứu, nhận thức và tái hiện các quá trình lịch sử. Mỗi loại hình tư liệu có đặc điểm và giá trị riêng: tài liệu gốc phản ánh trực tiếp sự kiện; hồi ký, nhật ký và tư liệu nhân chứng cung cấp những góc nhìn từ thực tiễn; các công trình nghiên cứu, tổng kết chiến tranh và lịch sử quân sự góp phần hệ thống hóa, phân tích và lý giải những vấn đề lịch sử trên cơ sở khoa học. Không chỉ mang giá trị sử liệu, nguồn tư liệu lịch sử quân sự còn có ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống, đào tạo và tổng kết thực tiễn quân sự. Những tri thức, kinh nghiệm và bài học lịch sử được tích lũy trong các nguồn tư liệu là cơ sở tham khảo có giá trị đối với nghiên cứu nghệ thuật quân sự, xây dựng lực lượng vũ trang và thực hiện nhiệm vụ quốc phòng trong tình hình mới.
2. Thư viện Quân đội – thiết chế bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu lịch sử quân sự
Trong hệ thống các thiết chế thông tin và lưu giữ tri thức, Thư viện Quân đội giữ vị trí quan trọng trong việc thu thập, tổ chức, bảo quản và cung cấp nguồn thông tin – tư liệu về lịch sử quân sự Việt Nam. Với chức năng của một thư viện chuyên ngành quân sự, Thư viện không chỉ thực hiện nhiệm vụ lưu giữ tài liệu mà còn góp phần bảo đảm sự kế thừa và chuyển giao tri thức lịch sử quân sự giữa các thế hệ, phục vụ hoạt động nghiên cứu khoa học, giáo dục, đào tạo và tổng kết thực tiễn.
Vai trò của Thư viện Quân đội trước hết được thể hiện ở khả năng tập hợp và bảo tồn có hệ thống những nguồn tư liệu có giá trị lịch sử, khoa học và thực tiễn. Thông qua hoạt động thu thập, bổ sung, xử lý nghiệp vụ và bảo quản tài liệu, các nguồn thông tin được hình thành trong những điều kiện và giai đoạn lịch sử khác nhau được tổ chức thành hệ thống, hạn chế nguy cơ phân tán, thất lạc và mai một. Bên cạnh chức năng bảo tồn, Thư viện Quân đội còn giữ vai trò kết nối và phát huy giá trị nguồn tư liệu thông qua hoạt động tổ chức thông tin và phục vụ người sử dụng. Việc biên mục, phân loại, xây dựng cơ sở dữ liệu, tổ chức các bộ sưu tập chuyên đề và cung cấp dịch vụ thông tin giúp chuyển những tài liệu riêng lẻ thành nguồn tri thức có cấu trúc, tạo điều kiện cho người nghiên cứu tìm kiếm, đối chiếu và khai thác thông tin theo những mục đích khác nhau.
II. THỰC TRẠNG LƯU GIỮ, BẢO QUẢN TƯ LIỆU LỊCH SỬ QUÂN SỰ Ở THƯ VIỆN QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
1. Quy mô nguồn lực và kết quả phục vụ
Thư viện Quân đội hiện đang quản lý một nguồn tài nguyên thông tin phong phú, bao gồm hơn 500.000 bản sách, gần 2.000 loại báo, tạp chí và gần 30.000 tài liệu điện tử, tài liệu số hóa thuộc các lĩnh vực quân sự, lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng, nghiên cứu khoa học và các lĩnh vực liên quan. Bên cạnh nguồn tài liệu hiện có, Thư viện Quân đội còn cung cấp quyền truy cập trực tuyến đến các nguồn báo, tạp chí quân sự nước ngoài được mua quyền sử dụng, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận thông tin chuyên ngành trong nước và quốc tế. Hằng năm, bổ sung trung bình gần 4.000 tên tài liệu, tương đương khoảng 11.000 bản, cùng hơn 300 loại báo, tạp chí trong và ngoài nước và các nguồn thông tin điện tử, ấn phẩm điện tử, CD-ROM, băng, đĩa và cơ sở dữ liệu chuyên ngành.
Cùng với việc phát triển nguồn tài nguyên, hoạt động phục vụ bạn đọc của Thư viện Quân đội từng bước được mở rộng trên cả môi trường truyền thống và môi trường số. Trong giai đoạn 2020 - 2025, Thư viện Quân đội đã phục vụ gần 200.000 lượt bạn đọc trực tiếp và ghi nhận khoảng 18 triệu lượt truy cập trực tuyến. Những kết quả này phản ánh phạm vi tiếp cận nguồn thông tin ngày càng rộng, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của môi trường số trong việc đáp ứng nhu cầu tra cứu, khai thác thông tin của bạn đọc.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, quy mô nguồn tài nguyên và số lượt phục vụ mới chỉ phản ánh một phần kết quả hoạt động của Thư viện; hiệu quả lưu giữ và phát huy giá trị tư liệu lịch sử quân sự còn phụ thuộc vào chất lượng tổ chức thông tin, mức độ đầy đủ và chính xác của dữ liệu mô tả, khả năng tìm kiếm và liên kết tài liệu, cũng như điều kiện bảo quản lâu dài và kiểm soát quyền truy cập.
2. Thu thập và bổ sung – nền tảng hình thành nguồn tư liệu
Đối với Thư viện Quân đội, công tác thu thập và bổ sung tài liệu không đơn thuần là hoạt động nghiệp vụ nhằm làm phong phú vốn tài liệu, mà đơn vị luôn xác định là một trong những nền tảng quan trọng của quá trình bảo tồn di sản thông tin - tư liệu về lịch sử quân sự. Nguồn tư liệu lịch sử quân sự cần được hình thành từ nhiều kênh và nhiều loại hình khác nhau, như: xuất bản phẩm chính thức, tài liệu nghiên cứu, công trình khoa học, hồi ký, nhật ký, tài liệu của các cơ quan, đơn vị, ấn phẩm nội bộ, kỷ yếu hội thảo, tài liệu ảnh, bản đồ, tư liệu nghe nhìn và các nguồn tư liệu cá nhân có giá trị. Đặc biệt, cần tăng cường phát hiện và thu thập những tư liệu quý hiếm, độc bản hoặc đang đứng trước nguy cơ bị mai một và mất khả năng tiếp cận. Trong quá trình đó, cần chuyển mạnh từ tư duy thu thập tài liệu theo số lượng sang tư duy chủ động nhận diện giá trị tư liệu và xác lập các ưu tiên bảo tồn.
3. Tổ chức khoa học nguồn tư liệu – từ tài liệu đến mạng lưới tri thức
Thu thập và bảo quản mới chỉ là điều kiện cần để duy trì giá trị của nguồn tư liệu; giá trị đó chỉ thực sự được phát huy khi tài liệu được tổ chức một cách khoa học, có khả năng được nhận diện, tìm kiếm, tiếp cận và khai thác thuận lợi.
Đối với nguồn tư liệu lịch sử quân sự, yêu cầu tổ chức thông tin càng trở nên đặc biệt, bởi giá trị của một tài liệu nhiều khi không chỉ nằm ở nội dung trực tiếp mà còn được thể hiện qua những mối quan hệ của tài liệu đó với các nhân vật, đơn vị, sự kiện, chiến dịch, địa danh, thời gian và chủ đề lịch sử có liên quan. Do đó, bên cạnh việc bảo đảm các yêu cầu của mô tả thư mục truyền thống, cần chuẩn hóa dữ liệu và thiết lập liên kết giữa các thực thể thông tin. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành một hệ thống thông tin không chỉ cho phép tìm kiếm tài liệu mà còn hỗ trợ người nghiên cứu khám phá các mối quan hệ và chiều sâu của nguồn tri thức lịch sử quân sự. Sự chuyển biến này có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động của Thư viện Quân đội trong bối cảnh chuyển đổi số, dữ liệu thư mục không còn chỉ thực hiện chức năng mô tả và định vị tài liệu, mà trở thành công cụ tổ chức, kết nối và dẫn dắt quá trình khám phá tri thức. Đây chính là bước chuyển từ quản lý tài liệu sang quản trị nguồn thông tin, và từ quản trị nguồn thông tin tiến tới tổ chức, kết nối và phát huy tri thức lịch sử quân sự. Ở phương diện này, năng lực tổ chức khoa học nguồn tư liệu có thể xem là một trong những thước đo quan trọng về mức độ hiện đại của thư viện.

Các đại biểu tham dự hội nghị khoa học - thực tiễn quốc tế Volkonsky Chtenya lần thứ XIV.
4. Bảo quản và bảo vệ các chứng cứ của lịch sử
Lưu giữ và phát huy giá trị lịch sử không thể tách rời nhiệm vụ bảo quản tài liệu. Bởi mỗi tài liệu lịch sử, ở những mức độ khác nhau, đều mang trong mình những thông tin và dấu tích phản ánh một giai đoạn, một sự kiện, một nhân vật hoặc một quá trình cụ thể của lịch sử. Theo thời gian, dưới tác động của điều kiện môi trường, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, chất lượng vật liệu mang tin và quá trình khai thác, sử dụng, các tài liệu được hình thành từ nhiều thập niên trước có thể bị xuống cấp, hư hỏng và mất dần khả năng tiếp cận. Đối với các tài liệu quý hiếm, độc bản và có giá trị đặc biệt về lịch sử, cần xây dựng chế độ bảo quản chuyên biệt, phù hợp với đặc điểm và tình trạng của từng loại hình tài liệu. Cùng với việc kiểm soát chặt chẽ môi trường bảo quản, cần từng bước hoàn thiện quy trình kiểm tra, xử lý, phục chế và gia cố tài liệu; đồng thời chủ động tạo lập các bản sao bảo vệ đối với những tài liệu có nguy cơ hư hỏng cao hoặc khó có khả năng bổ sung thay thế.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, số hóa mở ra một phương thức quan trọng để hỗ trợ bảo tồn và phát huy giá trị nguồn tư liệu lịch sử quân sự. Việc tạo lập bản số chất lượng cao cho phép giảm áp lực khai thác trực tiếp đối với tài liệu gốc, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tư liệu cho các nhà nghiên cứu và người sử dụng trong những điều kiện phù hợp. Đối với những tài liệu quý hiếm, việc tổ chức khai thác bản số có thể góp phần hạn chế đáng kể nguy cơ hư hỏng do sử dụng thường xuyên, qua đó tạo điều kiện để bản gốc được bảo quản trong chế độ nghiêm ngặt hơn.
5. Phát huy giá trị tư liệu phục vụ nghiên cứu khoa học
Trong môi trường số, khả năng phát huy giá trị nguồn tư liệu tiếp tục được mở rộng cả về không gian, thời gian và phương thức tiếp cận. Việc xây dựng thư viện số, cơ sở dữ liệu và các bộ sưu tập số chuyên đề không chỉ tạo điều kiện để người nghiên cứu tiếp cận nguồn tư liệu từ xa, mà còn mở ra khả năng kết nối những tài liệu vốn phân tán thành các cấu trúc thông tin có tính hệ thống. Điều đó đặt ra yêu cầu phải có sự chuyển biến căn bản trong tư duy và phương thức phục vụ của thư viện: từ “người dùng đến thư viện để tìm tài liệu” sang “thư viện chủ động đưa nguồn tri thức đến người dùng tin”; từ cung cấp tài liệu sang tổ chức và kiến tạo khả năng tiếp cận tri thức; từ phục vụ nhu cầu thông tin trước mắt sang chủ động đồng hành với quá trình nghiên cứu và sáng tạo tri thức. Theo đó, giá trị của Thư viện không chỉ được phản ánh qua quy mô và sự phong phú của kho tài liệu, mà còn phải được nhìn nhận qua mức độ tài liệu được khai thác, khả năng tạo lập các sản phẩm thông tin - tri thức, phạm vi đối tượng được phục vụ và mức độ đóng góp của nguồn tư liệu đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, giáo dục, đào tạo và tổng kết thực tiễn. Hiện Thư viện Quân đội đang thực hiện dự án “Chuyển đổi số Hệ thống Thư viện trong Quân đội nhân dân Việt Nam” nhằm số hóa và phát huy hiệu quả giá trị các nguồn tư liệu hiện đang được lưu giữ tại Thư viện Quân đội.
III. CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ YÊU CẦU XÂY DỰNG HẠ TẦNG TRI THỨC LỊCH SỬ QUÂN SỰ
1. Chuyển đổi số và sự thay đổi phương thức lưu giữ lịch sử quân sự
Kỷ nguyên số đang tạo ra những chuyển biến căn bản trong phương thức tạo lập, lưu giữ, tổ chức, khai thác và phát huy giá trị thông tin của các thiết chế thư viện. Nếu trước đây nguồn lực thông tin của thư viện chủ yếu được hình thành và nhận diện thông qua các bộ sưu tập vật lý, thì ngày nay, cùng với sự phát triển của công nghệ số, ngày càng xuất hiện nhiều tài nguyên mới như bộ sưu tập số, cơ sở dữ liệu, hình ảnh số, bản đồ số, tài liệu điện tử, dữ liệu nghe nhìn và các nguồn tài nguyên thông tin được tạo lập ngay từ môi trường số.
Tuy nhiên, giá trị lớn hơn của chuyển đổi số không chỉ nằm ở khả năng “đưa tài liệu lên môi trường số”, mà ở khả năng kết nối những nguồn tư liệu trước đây tồn tại phân tán thành một cấu trúc thông tin có quan hệ và khả năng khám phá. Từ góc độ đó, chuyển đổi số đặt ra yêu cầu Thư viện Quân đội phải từng bước chuyển từ tư duy xây dựng “kho tài liệu số” sang xây dựng “hệ sinh thái tri thức lịch sử quân sự số”. Cùng với đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ xử lý ngôn ngữ đang mở ra những khả năng mới trong nhận diện, mô tả, phân loại, trích xuất và liên kết thông tin từ khối lượng lớn tư liệu lịch sử. Nếu được triển khai phù hợp, các công nghệ này có thể hỗ trợ Thư viện trong việc phát hiện thực thể, nhận diện nhân vật, địa danh, sự kiện, trích xuất dữ liệu từ tài liệu số và tạo lập các mối liên kết giữa những nguồn tư liệu có liên quan.
2. Xây dựng hệ thống Thư viện Quân đội trở thành hạ tầng tri thức về lịch sử quân sự
Từ yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị nguồn tư liệu lịch sử quân sự trong bối cảnh chuyển đổi số, cần có tầm nhìn dài hạn trong xây dựng hệ thống Thư viện Quân đội theo hướng không chỉ là mạng lưới các thiết chế thu thập, lưu giữ và cung cấp tài liệu, mà từng bước trở thành hạ tầng tri thức về lịch sử quân sự, phục vụ trực tiếp cho nghiên cứu khoa học, giáo dục, đào tạo, tổng kết thực tiễn và lan tỏa các giá trị lịch sử trong xã hội.
Hạ tầng tri thức đó trước hết phải được hình thành trên nền tảng nguồn tư liệu lịch sử quân sự phong phú, có tính hệ thống, có chiều sâu và được bổ sung liên tục. Đây là nền móng vật chất và nội dung để toàn bộ hệ thống có thể thực hiện chức năng lưu giữ ký ức và di sản thông tin lịch sử quân sự.
Một thành tố quan trọng khác là kho tài liệu số có khả năng bảo tồn lâu dài, trong đó các tài liệu quý hiếm, tài liệu có giá trị lịch sử đặc biệt và những nguồn tư liệu có nguy cơ xuống cấp được ưu tiên số hóa, bảo quản và tổ chức khai thác phù hợp. Trên nền tảng đó, cần từng bước hình thành các cơ sở dữ liệu chuyên ngành về nhân vật, đơn vị, sự kiện, địa danh, chiến dịch, trận đánh và các chủ đề lịch sử quân sự, tạo nên những lớp dữ liệu có khả năng kết nối với nguồn tư liệu thư mục và tài liệu số.
Hạ tầng tri thức cũng cần được hoàn thiện bằng những công cụ tìm kiếm, phát hiện và khai thác thông tin thông minh, cho phép người sử dụng tiếp cận nguồn tư liệu theo nhiều phương thức khác nhau, từ tìm kiếm toàn văn, tìm kiếm theo chủ đề đến tìm kiếm theo nhân vật, đơn vị, sự kiện, địa danh, thời gian hoặc các mối quan hệ giữa các đối tượng thông tin.
Theo đó, giá trị của hệ thống Thư viện Quân đội trong tương lai không nên được đánh giá chủ yếu bằng số lượng tài liệu đang sở hữu, mà bằng năng lực tổ chức, kết nối, bảo tồn, cung cấp và chuyển hóa nguồn tư liệu thành tri thức có khả năng khai thác và phát huy giá trị. Đó cũng chính là bước chuyển từ “hệ thống thư viện lưu giữ tài liệu” sang “hạ tầng tri thức lịch sử quân sự”.
IV. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ LƯU GIỮ, PHÁT HUY GIÁ TRỊ LỊCH SỬ QUÂN SỰ
1. Nâng cao nhận thức, hoàn thiện định hướng và cơ chế tổ chức thực hiện
Trước hết, cần nâng cao nhận thức vè việc lưu giữ và phát huy giá trị lịch sử quân sự là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài, gắn với bảo tồn di sản tri thức, giáo dục truyền thống và phục vụ nghiên cứu khoa học của quân đội. Chuyển đổi số không làm thay đổi mục tiêu cốt lõi của công tác thư viện mà tạo ra phương thức mới để thực hiện mục tiêu đó hiệu quả hơn.
Trên cơ sở này, Thư viện Quân đội cần xây dựng định hướng phát triển nguồn tư liệu lịch sử quân sự trong môi trường số theo hướng đồng bộ, có trọng tâm, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và điều kiện thực tế. Định hướng cần xác định rõ mục tiêu, phạm vi tài liệu ưu tiên, nguyên tắc lựa chọn công nghệ, yêu cầu nghiệp vụ, cơ chế bảo mật, nguồn lực thực hiện và tiêu chí đánh giá kết quả.
Cùng với đó, cần rà soát, hoàn thiện các quy chế và quy trình liên quan đến tiếp nhận, xử lý, số hóa, bảo quản, khai thác và chia sẻ tài liệu. Trách nhiệm của từng bộ phận cần được xác định rõ, bảo đảm sự phối hợp giữa cán bộ bổ sung, biên mục, bảo quản, công nghệ thông tin và phục vụ bạn đọc. Việc tổ chức thực hiện cần gắn với kế hoạch dài hạn nhưng có các mục tiêu ngắn hạn khả thi. Thay vì đầu tư dàn trải, nên lựa chọn những nhóm tư liệu có giá trị, nhu cầu khai thác cao hoặc có nguy cơ xuống cấp để ưu tiên xử lý, đồng thời rút kinh nghiệm trước khi mở rộng quy mô.
2. Phát triển nguồn tư liệu lịch sử quân sự theo hướng có trọng tâm, hệ thống
Nguồn tư liệu là nền tảng của mọi hoạt động lưu giữ và phát huy giá trị lịch sử. Vì vậy, Thư viện Quân đội cần tiếp tục đổi mới công tác bổ sung theo hướng chủ động, có kế hoạch và chú trọng tính đại diện của các nguồn tin.
Trước hết, cần rà soát nguồn tài liệu hiện có, đánh giá mức độ đầy đủ theo giai đoạn lịch sử, chủ đề, loại hình tài liệu và lĩnh vực nghiên cứu; từ đó xác định những khoảng trống cần bổ sung. Các nhóm tư liệu cần được quan tâm gồm công trình lịch sử quân sự, lịch sử cơ quan và đơn vị, hồi ký, tư liệu nhân chứng, tài liệu nghiên cứu nghệ thuật quân sự, hậu cần – kỹ thuật, xây dựng lực lượng, hoạt động quốc phòng và những tài liệu phản ánh sự phát triển của quân đội trong các thời kỳ.
Bên cạnh tài liệu đã xuất bản, cần nghiên cứu cơ chế phối hợp với các cơ quan lưu trữ, bảo tàng, viện nghiên cứu, học viện, nhà trường và các đơn vị quân đội để nhận diện, giới thiệu hoặc tiếp nhận những nguồn tư liệu phù hợp với chức năng của thư viện. Việc phối hợp phải dựa trên quy định về thẩm quyền quản lý tài liệu, quyền sở hữu, bản quyền và chế độ bảo vệ thông tin. Công tác phát triển nguồn tư liệu cũng cần gắn với khảo sát nhu cầu thực tế của người sử dụng. Kết quả khảo sát có thể giúp xác định những chủ đề đang được quan tâm, những loại tài liệu khó tiếp cận và những nguồn tin cần ưu tiên bổ sung.
3. Chuẩn hóa dữ liệu thư mục, xây dựng từ điển dữ liệu và cơ sở dữ liệu chuyên ngành lịch sử quân sự
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng để chuyển từ quản lý tài liệu riêng lẻ sang tổ chức và kết nối tri thức lịch sử quân sự trên môi trường số.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện các quy tắc mô tả, định danh, phân loại và liên kết dữ liệu theo chuẩn nghiệp vụ thống nhất. Việc lựa chọn và áp dụng các chuẩn như MARC 21 cần căn cứ vào yêu cầu nghiệp vụ, hạ tầng phần mềm và khả năng trao đổi dữ liệu của hệ thống. Một yêu cầu quan trọng là xây dựng từ điển dữ liệu dùng chung cho các nhóm tư liệu lịch sử quân sự. Từ điển dữ liệu cần quy định rõ tên trường, định nghĩa, kiểu dữ liệu, quy tắc nhập liệu, nguồn dữ liệu được phép sử dụng, cách ghi tên riêng, địa danh, niên đại và các trường hợp cần kiểm soát.
Trên nền tảng đó, cần từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành lịch sử quân sự, trong đó dữ liệu thư mục được liên kết với các thực thể như nhân vật, đơn vị, sự kiện, chiến dịch, trận đánh, địa danh, thời gian và chủ đề. Mỗi thực thể cần có quy tắc định danh phù hợp để hạn chế tình trạng một đối tượng được ghi dưới nhiều dạng tên khác nhau hoặc nhiều đối tượng khác nhau bị nhầm lẫn thành một.
Cần lưu ý rằng, cơ sở dữ liệu chuyên ngành không nên được xây dựng như một tập hợp dữ liệu biệt lập, thiếu khả năng cập nhật và trao đổi. Ngay từ đầu, cần xác định nguyên tắc quản trị dữ liệu, quyền tạo lập và chỉnh sửa, cơ chế kiểm soát chất lượng, phương án sao lưu và khả năng tích hợp với các hệ thống phù hợp trong phạm vi được phép. Đối với tài liệu quý hiếm, cần tổ chức số hóa theo quy trình thống nhất: lựa chọn và kiểm kê tài liệu; đánh giá tình trạng vật lý; tạo lập bản số; kiểm tra độ đầy đủ, độ rõ nét và tính trung thực; tạo siêu dữ liệu; nghiệm thu và đưa vào kho lưu trữ số. Cần phân biệt bản số bảo quản với bản số phục vụ, thực hiện sao lưu và kiểm tra định kỳ tính toàn vẹn dữ liệu.
4. Nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra khả năng nâng cao hiệu quả xử lý, tổ chức và khai thác nguồn tư liệu lịch sử quân sự. Thông qua các công nghệ nhận dạng ký tự (OCR), xử lý ngôn ngữ tự nhiên, trích xuất thực thể và tìm kiếm ngữ nghĩa, AI có thể hỗ trợ biên mục, đề xuất từ khóa, phát hiện biểu ghi trùng lặp, tạo lập chỉ mục toàn văn và liên kết thông tin về nhân vật, đơn vị, sự kiện, địa danh lịch sử. Trong hoạt động phục vụ, AI góp phần nâng cao khả năng tra cứu, gợi ý tài liệu liên quan và hỗ trợ xây dựng các sản phẩm thông tin chuyên đề, đáp ứng nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu.

Tuy nhiên, việc ứng dụng AI cần được triển khai thận trọng, bảo đảm tính chính xác, khả năng kiểm chứng và độ tin cậy của thông tin. Các kết quả xử lý tự động phải được cán bộ thư viện và chuyên gia chuyên ngành thẩm định trước khi tích hợp vào cơ sở dữ liệu, nhất là đối với thông tin về nhân vật, sự kiện, địa danh và niên đại lịch sử. Đồng thời, quá trình triển khai phải tuân thủ nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự, quyền sở hữu trí tuệ và an toàn thông tin; không sử dụng các nền tảng AI chưa đáp ứng yêu cầu bảo mật để xử lý tài liệu thuộc diện hạn chế tiếp cận. Theo đó, AI cần được xác định là công cụ hỗ trợ nghiệp vụ, không thay thế vai trò và trách nhiệm chuyên môn của con người.
5. Phát triển đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu mới
Con người là yếu tố quyết định hiệu quả của mọi giải pháp công nghệ. Dù được trang bị phần mềm hiện đại, hệ thống dữ liệu vẫn khó vận hành hiệu quả nếu đội ngũ cán bộ thiếu kỹ năng nghiệp vụ số, không có khả năng kiểm soát chất lượng hoặc chưa nắm vững yêu cầu bảo quản và an toàn thông tin.
Vì vậy, Thư viện Quân đội cần xây dựng kế hoạch bồi dưỡng đội ngũ theo hướng kết hợp kiến thức thư viện truyền thống với năng lực quản trị dữ liệu và công nghệ. Những nội dung cần chú trọng gồm chuẩn hóa dữ liệu thư mục, sử dụng các chuẩn mô tả và trao đổi dữ liệu, quản lý tài nguyên số, số hóa và kiểm soát chất lượng, bảo quản tài liệu điện tử, an toàn thông tin, bản quyền và ứng dụng AI trong nghiệp vụ. Bên cạnh đào tạo tập trung, cần tăng cường hình thức bồi dưỡng tại chỗ thông qua các dự án số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu và triển khai thử nghiệm công nghệ.
Việc đánh giá chất lượng nhân lực cần gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ, không chỉ dựa trên số lượng lớp tập huấn đã tổ chức. Các tiêu chí có thể bao gồm chất lượng biểu ghi, mức độ chính xác của dữ liệu, khả năng vận hành hệ thống, hiệu quả xử lý yêu cầu của bạn đọc, mức độ tuân thủ quy trình và khả năng phát hiện, xử lý rủi ro.
Kết luận
Lịch sử quân sự là bộ phận quan trọng của lịch sử dân tộc, được lưu giữ qua hệ thống phong phú các nguồn thông tin – tư liệu. Thư viện Quân đội giữ vị trí đặc biệt trong thu thập, bảo quản, tổ chức và phát huy những giá trị tư liệu đó. Trong bối cảnh chuyển đổi số, Thư viện cần chuyển từ mô hình lưu giữ tài liệu sang tổ chức, kết nối và kiến tạo tri thức lịch sử quân sự. Muốn vậy, cần đồng bộ nguồn tư liệu, dữ liệu, công nghệ, nghiệp vụ và nhân lực; đẩy mạnh số hóa, liên kết và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Luật Thư viện số 46/2019/QH14 ngày 21 tháng 11 năm 2019.
https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?docid=198547&pageid=27160
2. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15 ngày 21 tháng 6 năm 2024.
https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=211191&pageid=27160&typegroupid=
3. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 206/QĐ-TTg ngày 11/02/2021 phê duyệt Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?docid=202657&pageid=27160
4. Edmondson, R. Memory of the World: General Guidelines to Safeguard Documentary Heritage. Revised edition. Paris: UNESCO, 2002. 72 p.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000125637 (truy cập ngày 12/10/2026).
5. UNESCO. Recommendation concerning the Preservation of, and Access to, Documentary Heritage Including in Digital Form. Adopted by the General Conference at its 38th session, Paris, 17 November 2015
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000244675 (truy cập ngày 12/10/2026).
6. UNESCO. Towards Sustainable Preservation and Accessibility of Documentary Heritage: Coping with Natural and Man-made Disasters Jeopardizing the World’s Memory. Paris: UNESCO, 2021. 123 p. ISBN 978-92-3-100496-4.
7. Library of Congress. Network Development and MARC Standards Office. MARC 21 Format for Bibliographic Data.
https://www.loc.gov/marc/bibliographic/index.html.
8. International Organization for Standardization (ISO). ISO 14721:2025 — Space Data System Practices: Reference Model for an Open Archival Information System (OAIS). 3rd ed. Geneva: ISO, 2025. 139 p.
https://www.iso.org/standard/87471.html.
Đại tá, Thạc sĩ MẠC THÙY DƯƠNG, Giám đốc Thư viện Quân đội
Nguồn: TVQĐ